Zasady higieny jamy ustnej u pacjentów w trakcie radioterapii – jak zadbać o komfort i zdrowie?

Chemioterapia i radioterapia niszczą komórki nowotworowe, ale uszkadzają też zdrowe komórki – w tym budujące błonę śluzową jamy ustnej. Owrzodzenia błony śluzowej, suchość w ustach, grzybica oraz pogorszenie stanu uzębienia to problemy obniżające jakość życia pacjenta onkologicznego. Jednak odpowiednia pielęgnacja i higiena jamy ustnej może je złagodzić. Dowiedz się więcej o problemach ze zdrowiem zębów i dziąseł pacjentów leczących się onkologicznie oraz o tym, jak powinna wyglądać u nich rutyna stomatologiczna.

Zaktualizowano dnia , zatwierdzone przez ekspertów medycznych.

Zdrowie jamy ustnej

Najczęstsze powikłania w obrębie jamy ustnej u pacjentów onkologicznych

Komórki błony śluzowej są narażone na działanie cytostatyków i promieniowania używanych podczas leczenia okolicznego. Powikłania dotyczą zarówno pacjentów poddanych radioterapii na obszar głowy i szyi, jak i leczonych systemowo (poddawanych chemioterapii). Ich nasilenie zależy od rodzaju terapii, dawki leków i stanu ogólnego chorego.

Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (mucositis)

Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej to najczęstsze powikłanie leczenia przeciwnowotworowego. W jego przebiegu dochodzi do uszkodzenia bariery śluzówkowej, co skutkuje jej zaczerwienieniem i obrzękiem oraz powierzchownymi nadżerkami. Ból utrudnia połykanie pokarmów i przyjmowanie leków, a w ciężkich przypadkach wymusza przerwy w terapii. Mucositis dotyczy 38% chorych napromienianych z powodu nowotworów głowy i szyi oraz 42% pacjentów po wysokodawkowej chemioterapii przed przeszczepieniem komórek macierzystych.

oc_dentist_smile_white_teeth_shutterstock_1938573235

Afty po chemioterapii i zakażenia grzybicze

Osłabienie organizmu i obniżenie odporności w chorobie nowotworowej sprzyjają namnażaniu grzybów z rodzaju Candida albicans. Grzybica jamy ustnej objawia się białymi nalotami na języku i podniebieniu, pieczeniem i zaburzeniami smaku. 

Chemioterapia w wysokich dawkach podawana przed przeszczepieniem komórek macierzystych wywołuje także inne powikłania w obrębie jamy ustnej. Na jej skutek na błonie śluzowej pojawiają się bolesne owrzodzenia i afty.

Suchość jamy ustnej (kserostomia) po radioterapii głowy i szyi

Promieniowanie uszkadza gruczoły ślinowe, co prowadzi do znacznego stopnia zmniejszenia produkcji śliny. Brak śliny zwiększa częstość występowania próchnicy, zakażeń grzybiczych i zapalenia dziąseł. Suchość w jamie ustnej utrudnia też przeżuwanie i połykanie.

Higiena jamy ustnej u pacjentów w trakcie terapii – najważniejsze zasady

Odpowiednia higiena jamy ustnej to najważniejszy element profilaktyki powikłań dotyczących jamy ustnej trakcie terapii onkologicznej. Przed wdrożeniem leczenia każdy chory powinien przejść konsultację stomatologiczną i sanację jamy ustnej. Natomiast w trakcie terapii onkologicznej obowiązkowe są:

  • szczotkowanie zębów przynajmniej 3 razy dziennie bardzo miękką szczoteczką – np. Elgydium Clinic 15/100 Extra-Soft; 
  • płukanie jamy ustnej płynami o działaniu antybakteryjnym i przeciwzapalnym minimum 5 razy dziennie;
  • używanie nici dentystycznych – jeśli stan dziąseł na to pozwala;
  • ograniczenie używania protez i usunięcie aparatów ortodontycznych;
  • rezygnacja z palenia i picia alkoholu.

Ważne jest też przestrzeganie zaleceń dietetycznych – unikanie pokarmów pikantnych, kwaśnych, gorących i twardych. Ograniczenie cukrów prostych zmniejsza ryzyko próchnicy. Natomiast krioterapia (kostki lodu ssane przez pacjenta przed podawaniem cytostatyku) pomaga ograniczyć nasilenie mucositis.

Chemioterapia a zęby – czy leczenie onkologiczne psuje uzębienie?

Leczenie przeciwnowotworowe osłabia mechanizmy obronne jamy ustnej, zmniejsza wydzielanie śliny i zaburza skład mikroflory. To sprzyja powstawaniu próchnicy, zapaleniu dziąseł i ubytkom w tkankach zęba. Dlatego przed terapią onkologiczną niezbędna jest sanacja – leczenie zachowawcze, usunięcie ubytków i zębów stanowiących źródło infekcji, a także ocena wypełnień i protez. 

Pamiętaj, że leczenie stomatologiczne w trakcie chemioterapii także jest możliwe. Wymaga jednak współpracy stomatologa z onkologiem. 

FAQ – Najczęstsze pytania pacjentów onkologicznych o zmiany w jamie ustnej

Co na afty po chemioterapii pomoże najszybciej?

Badania dotyczące zapalenia błony śluzowej jamy ustnej wykazały, że miejscowa terapia cynkiem znacząco łagodziła zapalenie błony śluzowej jamy ustnej wywołane terapią przeciwnowotworową, a metaanaliza potwierdziła istotną poprawę w 2., 3. i 4. tygodniu w porównaniu z leczeniem kontrolnym (2).

Łagodne płukanki na bazie soli lub sody są rekomendowane jako element podstawowej higieny i pielęgnacji jamy ustnej, choć u części pacjentów mogą powodować przejściowe szczypanie i dyskomfort. Po konsultacji z lekarzem można stosować żele ochronne na owrzodzenia lub preparaty z lidokainą. 

Jak leczyć grzybicę jamy ustnej po chemioterapii?

Grzybicę po chemioterapii leczy się za pomocą nystatyny, ketokonazolu lub flukonazol. O doborze leku decyduje lekarz. 

Czy w trakcie chemioterapii można leczyć zęby u dentysty?

W trakcie chemioterapii można leczyć zęby, ale każdy zabieg wymaga konsultacji z onkologiem i aktualnych wyników morfologii.

Czego unikać w składzie płynów do płukania ust podczas leczenia?

Unikaj płynów z alkoholem, sztucznymi barwnikami i aromatami. Wybór płynu omów ze stomatologiem lub onkologiem prowadzącym.